منطق در ايران

كتاب اشارات و تنبيهات چكيدة آخرين پژوهش‌هاي ابن سينا در حوزه منطق و فلسفه است و از اين رو، مورد توجه بسياري از انديشمندان و مورخان فلسفه قرار گرفته است. از معروف‌ترين ايشان، تني چند را نام مي‌بريم: امام فخر رازي كه شرحي كاملا انتقادي بر آن نگاشته است، خواجه طوسي كه تلاش كرده است انتقادات فخر را پاسخ دهد و درنهايت قطب الدين رازي كه ميان خواجه و فخر به داوري نشسته و كتاب محاكمات را به نگارش در آورده و گاه جانب طوس را و گاه جانب ري را نگاه داشته است.

فصل‌هاي منطقي اشارات با عنوان «نهج» به معناي راه و روش ناميده شده است تا به ماهيت روش‌شناختي و ابزاري بودن منطق اشاره كند. بخش‌هاي اين كتاب (چه منطقي چه فلسفي) با عنوان «اشاره» و زيربخش‌هاي آن با برچسب «تنبيه» به معناي آگاهي دادن به نكات فرعي نام‌گذاري شده‌اند.

در زير، فهرست بخش منطق اين كتاب را آورده‌ايم:

مقدمه

نهج 1.     مباحث مقدماتي و مباحث الفاظ و تقسيمات كلي

نهج 2.     كليات خمس و مباحث تعريف

نهج 3.     گزاره‌ها

نهج 4.     موجهات

نهج 5.     تناقض و عكس

نهج 6.     مواد قياس

نهج 7.     قياس حملي

نهج 8.     قياس شرطي

نهج 9.     برهان

نهج 10.  مغالطه

يكي از ويژگي‌هاي اين كتاب اين است كه براي اولين بار، مباحث منطق را بر حسب تصور و تصديق تقسيم‌بندي مي‌كند. دو نهج اول مربوط به مباحث تصور و هشت نهج بعدي مربوط به مباحث تصديق است. اين در حالي است كه در تقسيم‌بندي ارسطو، مباحث تعريف و برهان با هم در يك بخش مطرح مي‌شدند و كتاب شفاي ابن سينا و اساس الاقتباس خواجه و بسياري ديگر از كتب نيز همين فصل‌بندي را داشتند.

همان طور كه فلسفه در زمان ابن سينا شامل همه علوم عقلي، مانند رياضي، فيزيك، متافيزيك، روان‌شناسي و زيست‌شناسي مي‌شد (در برابر همه علوم نقلي، مانند صرف، نحو، لغت، تاريخ و جغرافي) و در چند قرن اخير، بخش‌هايي از آن جدا شده و به دانش‌هاي گوناگوني تبديل شدند، منطق نيز در دورة ابن سينا همه مباحث مذكور در نهج‌هاي دهگانة پيش‌گفته را فرامي‌گرفته است. حتي بحث‌هاي مقولات عشر، استقرا، تمثيل، جدل، خطابه و شعر را نيز بخشي از منطق مي‌دانسته‌اند كه ابن سينا، در اين كتاب، آن‌ها را از حوزه منطق بيرون آورده است. امروزه، اين مباحث در علوم جداگانه‌اي، مانند متافيزيك، فلسفه علم، علم بديع، علم عروض، نقد ادبي و دانش جنگ رواني مورد بحث و گفتگو قرار مي‌گيرند.

با پديد آمدن منطق جديد و انتقادات بنيادين فرگه بر روان‌شناسي‌گري در منطق و با پديد آمدن زبان‌شناسي، فلسفه زبان و فلسفه تحليل زباني، امروزه، بسياري ديگر از بخش‌هاي منطق قديم نيز از حوزه منطق خارج شده، و در دانش‌هايي مانند فلسفه علم، روش‌شناسي، معرفت‌شناسي، زبان‌شناسي و تفكر نقدي مورد بحث قرار گرفته‌اند و تنها مباحثي كه امروزه جزء منطق شمرده مي‌شود مباحث استدلال (نهج 5 و 7 و 8) است. در زير، مقايسه‌اي ميان بخش‌هاي گوناگون منطق در دوران قديم و جديد را مي‌آوريم:

در مجموعه‌اي كه پيش رو داريد، صرفا نهج‌هاي 3 تا 5 و 7 تا 8 را مورد بررسي و تحليل قرار مي‌دهيم و به بخش‌هايي از منطق جديد كه پرداختن به اين بحث‌ها را برعهده گرفته‌اند اشاره‌اي خواهيم نمود. بحث تطبيقي ميان منطق قديم و منطق جديد را بر اين اساس، خود علاقه‌مندان مي‌توانند پي‌بگيرند.

شماره صفحات بر اساس نسخه زير، شامل شرح خواجه نصير طوسي و گزيده‌هايي از محاكمات قطب الدين رازي گرد آمده است:

ابن سينا، الاشارات و التنبيهات، نشر بلاغت، قم، 1375،چاپ اول، جزء اول.